ဗဟို၏နိုင်ငံရေး ပဲ့တင်သံ
လူသိများသောသမိုင်းစာမျက်နှာများ
အထူးကဏ္ဍများ
ဗဟိုအုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာအတွေးများ
(ဘုရားသခင်လား၊ ပွဲစားလား)
--------------
ဝံပုလွေအုပ်စုတွေကနေစလို့ နိုင်ငံတကာကော်ပိုရေးရှင်းကြီးတွေ၊ ခေတ်သစ်နိုင်ငံတော်တွေအထိ လူသားတွေရဲ့ အဖွဲ့အစည်းပုံစံအမျိုးမျိုးမှာ "ဗဟို" (Center) ဆီကို ဦးတည်သွားတတ်တဲ့ ဆွဲအားတမျိုး ရှိနေတာကို တွေ့ရတတ်ပါတယ်။ အမိန့်နာခံတာ၊ စနစ်ကျတာ၊ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်တာတွေဟာ တနေရာရာ၊ တခုတည်းသော နေရာကနေပဲ လာရမယ်လို့ ကျွန်တော်တို့ ယုံကြည်ထားတတ်ကြတယ်။ ဗဟိုဆိုတာ ဦးနှောက်လိုပဲပေါ့။ သူက တွေးတယ်၊ အမိန့်ပေးတယ်၊ ညှိနှိုင်းတယ်။ သူသာမရှိရင် အရာရာ ဖရိုဖရဲ ဖြစ်ကုန်လိမ့်မယ်လို့ သွန်သင်ခံခဲ့ရတယ်။ ကျောင်းမှာတောင် ဒီလိုပဲ သင်ခဲ့ရတာပါလေ။
ဒါပေမဲ့ ဒီဆွဲအားကြီးကို ပြောင်းလဲလို့မရတဲ့ လူ့သဘာဝတရားတခုလို့ မမြင်သင့်ဘူးလို့ ဆိုရပါမယ်။ စစ်ရေးလိုအပ်ချက်တွေ၊ အရင်းအမြစ်တွေ စုစည်းချင်တာတွေ၊ သတင်းအချက်အလက်ကို ထိန်းချုပ်ချင်တာတွေ၊ ပြီးတော့ အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ချဲ့ထွင်ချင်တဲ့ အလေ့အထနဲ့ အန္တရာယ်ကို ကြောက်တတ်တဲ့ လူ့စိတ်တွေကပဲ ဗဟိုကို အကြိမ်ကြိမ် ပြန်ဖန်တီးပေးနေတာပါ။ ဗဟိုဆိုတာ သဘာဝအလျောက် ဖြစ်တည်လာတဲ့ နေရာတခု မဟုတ်ပါဘူး။ သမိုင်း၊ အင်အားနဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေက တည်ဆောက်ထားတဲ့ နိုင်ငံရေးဆက်ဆံရေးတခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။
သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ရင် ဗဟိုဆိုတာ ပုံစံအမျိုးမျိုး၊ မျက်နှာဖုံးအမျိုးမျိုးနဲ့ ထွက်ပေါ်လာတတ်ပါတယ်။ တခါတလေ ဘုရားသခင် နာမည်နဲ့၊ တခါတလေ ဘုရင်အနေနဲ့၊ တခါတလေ ပါတီအနေနဲ့၊ တခါတလေကျတော့ ဖိုင်တွဲတွေ အများကြီးသိမ်းထားတဲ့ ဗြူရိုကရေစီ ယန္တရားကြီးအနေနဲ့ပေါ့။ ဒီနေ့ခေတ်မှာဆိုရင် AI သို့မဟုတ် Algorithm တခုအနေနဲ့တောင် ပေါ်လာနိုင်သေးတယ်။ ဒီပုံစံအမျိုးမျိုးက "ငါတို့ရှိမှ ဖြစ်မယ်" ဆိုပြီး အမြဲတမ်းဖြင့် အခိုင်အမာ ပြောလေ့ရှိတယ်။ သူတို့ကို နာခံတာဟာ တရားမျှတတယ်လို့ အကြောင်းပြတယ်။ တည်ငြိမ်မှုပေးမယ်လို့လည်း ကတိပေးတတ်ကြတယ်။
မြန်မာနိုင်ငံလို ဗဟိုချုပ်ကိုင်တဲ့ အာဏာကို ကိုယ်ကျင့်တရားအရ အမြင့်မြတ်ဆုံးလို့ ထင်မှတ်ထားတတ်တဲ့ နေရာမျိုးမှာ တကယ့် ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစစ်စစ်ကို တည်ဆောက်ချင်တယ်ဆိုရင်၊ ပထမဆုံးအနေနဲ့ ဒီ "ဗဟို" နဲ့ပတ်သက်တဲ့ ဒဏ္ဍာရီတွေကို အရင် ဖြိုဖျက်ရပါလိမ့်မယ်။ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်တာကို ဖျက်သိမ်းပစ်ရမယ်လို့ ပြောတာမဟုတ်ပါဘူး။ ညှိနှိုင်းမှုဆိုတာနဲ့ အမိန့်ပေးချုပ်ကိုင်မှုဆိုတာကို တထပ်တည်းလို့ ထင်နေတဲ့ အတွေးကို ဖြိုဖျက်ဖို့ ပြောတာပါ။ ဗဟိုအပေါ်မှာ တင်ထားတဲ့ လျှို့ဝှက်ဆန်းကြယ်တဲ့ အရှိန်အဝါတွေကို ခွာချဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။
နိုင်ငံရေးအတွေးအခေါ်တွေမှာ ခဏခဏ ပြန်ပေါ်လာတတ်တဲ့ ဒဏ္ဍာရီတခုကတော့ သောမတ်စ် ဟော့ဘ် (Thomas Hobbes) ရဲ့ ရွေးချယ်စရာ လမ်းနှစ်သွယ်ပါပဲ။ အားကောင်းတဲ့ ဗဟိုကို ဒူးထောက်မလား၊ ဒါမှမဟုတ် မင်းမဲ့စရိုက်ဆန်ဆန် ဖရိုဖရဲ အခြေအနေကို ရွေးမလား။ လေဝိသန်မိစ္ဆာ (Leviathan) လို အင်အားကြီးတဲ့ အုပ်စိုးမှုကို ရွေးမလား၊ ကစဉ့်ကလျား ဖြစ်တာကို ရွေးမလား။ ဘုရင်ကို ရွေးမလား၊ သွေးချောင်းစီးမလား ဆိုတာမျိုးပေါ့။
ဒီလို အဖြူအမည်း နှစ်ခွတွေးတာက စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရတော့ အတော်လေး အဆင်ပြေပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ နိုင်ငံရေးပြဿနာကြီးကို ရွေးချယ်စရာ နှစ်ခုတည်းအဖြစ် လွယ်လွယ်ကူကူ ပြောင်းပစ်လိုက်လို့ပါပဲ။ အထူးသဖြင့် စနစ်တွေ ပြိုကွဲသွားမှာကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ကြောက်ရွံ့တတ်တဲ့ လူတွေရဲ့ စိတ် (Entropy) ကိုလည်း သက်သာရာ ရစေတယ်။ သခင်တယောက်ယောက်ကမှ မထိန်းချုပ်ထားရင် လူတွေဟာ သဘာဝအရကို အကြမ်းဖက်ကြလိမ့်မယ်လို့ ယူဆလွယ်သွားတာပေါ့။
ဒီအတွေးနဲ့အတူ နောက်ထပ် ယူဆချက်တခုလည်း ကပ်ပါလာတတ်တယ်။ အဲဒါကတော့ ဗဟိုဟာ အစွန်အဖျားဒေသတွေ (Periphery) ထက် ပိုပြီး ဆင်ခြင်တုံတရားရှိတယ်၊ ပိုပညာရှိတယ်၊ ပိုရင့်ကျက်တယ်လို့ ထင်မြင်တာပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဗဟိုကပဲ ဆုံးဖြတ်ရမယ်၊ ကျန်တဲ့သူတွေက လိုက်နာရမယ်လို့ သတ်မှတ်လာကြတယ်။
တကယ်တော့ ဒါဟာ မရှိမဖြစ်လိုအပ်တယ်လို့ ထင်မြင်တဲ့ (Essentialism) နိုင်ငံရေးပုံစံတမျိုးပါပဲ။ ဉာဏ်ပညာ၊ ဆင်ခြင်တုံတရားနဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားတွေဟာ နေရာတခု၊ အဆင့်တခု၊ လူတစုဆီမှာပဲ ပိုစုပြုံနေတတ်တယ်လို့ ယူဆလိုက်တာပါ။ မြို့တော်တွေက ပညာရှိပြီး ကျေးလက်တွေက ခေတ်နောက်ကျတယ်ပေါ့။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးတွေ၊ နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင်တွေ၊ ပညာရှင်တွေကမှ အရာအားလုံးကို ခြုံငုံမြင်နိုင်ပြီး ပြည်သူတွေကတော့ အပိုင်းအစလေးတွေကိုပဲ မြင်နိုင်တယ်လို့ ယူဆတာမျိုးပါ။
ဒါပေမဲ့ တကယ့်လက်တွေ့မှာ ဘယ်သူမှ အရာအားလုံးကို ခြုံငုံမမြင်နိုင်ပါဘူး။
ဒေသခံတယောက်ဟာ ဗဟိုကနေ မမြင်နိုင်တဲ့ သူတို့ဒေသက မြေ၊ ရေ၊ အစားအစာ၊ အန္တရာယ်နဲ့ လူမှုဆက်ဆံရေးတွေအကြောင်းကို အသေအချာ သိထားနိုင်တယ်။ အဲဒီလိုပဲ ဗဟိုကလည်း ဒေသတခုတည်းကနေ မမြင်နိုင်တဲ့ စီးပွားရေးကွန်ရက်တွေ၊ နိုင်ငံတကာ ဖိအားတွေနဲ့ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အန္တရာယ်တွေကို မြင်နိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် မေးရမယ့် မေးခွန်းက "ဘယ်သူက ပိုပညာရှိသလဲ" ဆိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "ဒီလို မတူညီတဲ့ အသိပညာတွေကို ဘယ်လိုချိတ်ဆက်မလဲ၊ ဘယ်သူ့အသိပညာကိုမှ အခြားတဖက်အပေါ်မှာ အမြင့်မြတ်ဆုံးအဖြစ် မသတ်မှတ်ဘဲ ဘယ်လို ဆုံးဖြတ်ချက်ချမလဲ" ဆိုတာပါပဲ။
မြန်မာနိုင်ငံမှာတော့ စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကနေစလို့ ဗြူရိုကရေစီ ဆရာလုပ်တာတွေအထိ အရာတော်တော်များများကို ဒီလို ယုတ္တိမျိုးနဲ့ပဲ တရားမျှတကြောင်း အကြောင်းပြခဲ့ကြတယ်။ တိုင်းပြည်မပြိုကွဲအောင် သူတို့သာ ထိန်းထားနိုင်တာမို့ ဗဟိုကပဲ လွှမ်းမိုးထားရမယ်လို့ အခိုင်အမာ ပြောခဲ့ကြတယ်။ နယ်စွန်နယ်ဖျားဒေသတွေကို သံသယမျက်လုံးနဲ့ ကြည့်ခဲ့တယ်။ ကွဲပြားစုံလင်မှုဆိုတာ စီမံခန့်ခွဲရမယ့် နိုင်ငံရေးအခြေအနေတခုလို့ မမြင်ဘဲ၊ ဖယ်ရှားပစ်ရမယ့် ပြဿနာတခုလိုပဲ မြင်ခဲ့ကြတယ်။
အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဆက်ဆံရေးကနေတဆင့် စနစ်အစီအရီကျနမှုတခု ပေါ်ထွက်လာနိုင်တယ် (Order can emerge relationally) ဆိုတဲ့ ဖြစ်နိုင်ချေကို အလေးအနက်ထား ဆွေးနွေးခွင့်တောင် မရခဲ့ပါဘူး။
ဒါပေမဲ့ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုကို ဆန့်ကျင်တယ်ဆိုပြီး အခြား အစွန်းတဖက်ကိုလည်း မပြေးသင့်ဘူးလို့ဖြင့် သတိပြုရမှာပါ။ ဗဟိုပြုတာမှန်သမျှ မကောင်းဘူးလို့ ပြောတာကလည်း နောက်ထပ် ရိုးရှင်းလွန်းတဲ့ အဖြူအမည်းအမြင်တခု ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။ ပိုပြီး လက်တွေ့ကျတဲ့ မေးခွန်းက "ဘယ်လို အာဏာမျိုးကို၊ ဘယ်လောက်အတိုင်းအတာအထိ၊ ဘယ်လောက်ကြာကြာနဲ့ ဘယ်လိုရည်ရွယ်ချက်အတွက် စုစည်းမလဲ" ဆိုတာပါပဲ။
ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုကို အလိုအလျောက် မကောင်းတဲ့အရာလို့ သတ်မှတ်လို့မရသလို၊ ကြားနေတဲ့ နည်းပညာတခုလိုလည်း မမြင်သင့်ပါဘူး။ တချို့အခြေအနေတွေမှာ ဗဟိုပြုပြီး ညှိနှိုင်းဖို့ လိုအပ်ကောင်း လိုအပ်ပါလိမ့်မယ်。 ဒါပေမဲ့ ဘယ်လို ဗဟိုပြုမှုမျိုးမဆို အသိပညာ၊ ဆုံးဖြတ်ခွင့်၊ အရင်းအမြစ်၊ အန္တရာယ်နဲ့ တာဝန်ယူမှုတွေကို သီးခြားပုံစံတခုနဲ့ ပြန်လည်ခွဲဝေပေးနေတယ်ဆိုတာ သတိရပါ။
ဒါကြောင့် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုဆိုတာ နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ မေးခွန်းသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ နိုင်ငံရေးမေးခွန်းလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် နည်းပညာ configuration လည်း ဟုတ်တယ်။
စစ်ရေးအရေးပေါ်အခြေအနေ၊ ငွေကြေးစနစ်၊ ကပ်ရောဂါထိန်းချုပ်မှု စတာတွေမှာ တပြိုင်နက်တည်း ညှိနှိုင်းနိုင်တဲ့စွမ်းရည်၊ အပြန်အလှန် ကိုက်ညီတဲ့ စံနှုန်းတွေနဲ့ တချို့အချိန်တွေမှာ အမြန်ဆုံးဖြတ်နိုင်မှုတွေ လိုအပ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မှု (Coordination) လိုအပ်တယ်ဆိုတာနဲ့ ဆုံးဖြတ်ခွင့်အားလုံးကို တနေရာတည်းမှာ အမြဲတမ်း စုပုံထားရမယ်လို့ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။
တခါတလေ ဗဟိုက စံနှုန်း သတ်မှတ်ပေးနိုင်တယ်။ အကောင်အထည်ဖော်မယ့် ပုံစံကိုတော့ ဒေသက ဆုံးဖြတ်နိုင်တယ်။ တခါတလေ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်တွေကို စုပေါင်းထားရမယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒေသဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်နဲ့ အသိပညာကိုတော့ အောက်ခြေကနေပဲ ဆုံးဖြတ်နိုင်ရမယ်။ တခါတလေ စစ်ရေးအခြေအနေမျိုးမှာ အမိန့်ပေးကွပ်ကဲမှု (Command) ကို ပိုတင်းကျပ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို အခြေအနေမျိုးကို နိုင်ငံရေးဘဝတခုလုံးရဲ့ ပုံစံအဖြစ် အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲပစ်ခွင့်တော့ မရှိသင့်ပါဘူး။
ဒီနေရာမှာ ဗြူရိုကရေစီ (Bureaucracy) ဝင်လာပါပြီ။
ဗြူရိုကရေစီရဲ့ အားသာချက်က လူတွေ သန်းနဲ့ချီ၊ အရင်းအမြစ်တွေနဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို အတိုင်းအတာကြီးကြီးမားမား (Scale) စီမံနိုင်တာပါပဲ။ လူတယောက်ချင်းစီရဲ့ စိတ်ကြိုက်ဆုံးဖြတ်မှုအစား စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းတွေကို အစားထိုးနိုင်တယ်။ မှတ်တမ်းတင်နိုင်တယ်။ ထပ်တလဲလဲ လုပ်ဆောင်နိုင်တယ်။
ဒါပေမဲ့ သူ့ရဲ့ အန္တရာယ်ကတော့ အရာရာကို စာရွက်ပေါ်က စိတ်ကူးသက်သက် (Abstraction) လို ဖြစ်သွားစေတာပါပဲ။ လူတွေဟာ အမှုတွဲတွေ ဖြစ်သွားတယ်။ ကျေးရွာတွေက အချက်အလက် (Data points) တွေ ဖြစ်သွားတယ်။ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေဟာ စာရင်းဇယား ကိန်းဂဏန်းတွေ ဖြစ်သွားတယ်။ အမှန်တကယ် နာကျင်ခံစားနေရတဲ့ လူတယောက်ရဲ့ အရေးပေါ် ပြဿနာဟာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတခုထဲက အမှတ်စဉ်တခုအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားနိုင်ပါတယ်။
ဒီအဆင့်မှာ ဗဟိုကို ကြားနေ ဒိုင်ခွက် (Neutral dial) လေးတခုလို မြင်ဖို့ လွယ်သွားပါပြီ။ လိုရင် တင်မယ်၊ မလိုရင် လျှော့မယ်ပေါ့။
ဒါပေမဲ့ ပိုပြီး အရေးကြီးတဲ့ မေးခွန်းတွေ ရှိနေပါသေးတယ်။ အဲဒီ ဒိုင်ခွက်ကို ဘယ်သူ ထိန်းချုပ်ထားတာလဲ။ အလွဲသုံးစားလုပ်တဲ့အခါ ဘယ်သူက တန်ဖိုးပေးဆပ်ရတာလဲ။ ဆုံးဖြတ်ချက် မှားသွားရင် ဘယ်သူက ပြန်ပြင်နိုင်သလဲ။ အောက်ခြေက "မလုပ်ပါနဲ့" လို့ ငြင်းပိုင်ခွင့် ရှိသလား။ အာဏာပေးထားတဲ့သူကို ပြန်ခေါ်လို့ ရသလား။
ဒီမေးခွန်းတွေသာ မပါဘူးဆိုရင် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု လျှော့ချခြင်း (Decentralization) ဆိုတာ အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းဆိုင်ရာ အစီအမံ (Administrative arrangement) သက်သက်ပဲ ကျန်ခဲ့ပါလိမ့်မယ်။
အခု အာဏာရဲ့ ပုံသဏ္ဍာန် (Geometry of Power) ကို နည်းနည်း ပြောင်းပြီး ကြည့်ရအောင်။
ကိုလိုနီခေတ် ပိရမစ်ပုံစံမှာဆိုရင် အရင်းအမြစ်တွေကို အောက်ခြေကနေ အပေါ်ကို စုပ်ယူပြီး၊ အမိန့်တွေကိုတော့ အပေါ်ကနေ အောက်ကို စီးဆင်းစေတယ်။ သတင်းအချက်အလက်တွေက ထိပ်ဆုံးကို တက်သွားတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေက ထိပ်ကနေ ပြန်ဆင်းလာတယ်။ အဲဒီလို စနစ်မျိုးမှာ အပေါ်ဆုံးထိပ် (Apex) ကို ထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့သူဟာ စနစ်တခုလုံးရဲ့ အစိတ်အပိုင်းအတော်များများကို ထိန်းချုပ်နိုင်သွားပါတယ်။ ဒါကြောင့်လည်း ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု များတဲ့ နိုင်ငံတွေမှာ အာဏာသိမ်းတာ (Coup) တွေဟာ အရမ်းထိရောက်နေတာပါ။ သိမ်းယူစရာ အာဏာအများစုကို တနေရာတည်းမှာ အဆင်သင့် စုထားပြီးသား ဖြစ်နေလို့လေ။
ဗဟိုမှာ အာဏာ သိပ်မရှိဘူးဆိုရင် ဗဟိုကို သိမ်းယူလိုက်ရုံနဲ့ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတခုလုံးကို သိမ်းယူဖို့ ခက်သွားပါပြီ။
ဒါကို ကွန်ရက်စနစ်တွေ (Network Systems) နဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လို့ ရပါတယ်။ အင်တာနက်၊ မြို့တွေကြားက ဆက်သွယ်မှု၊ စီးပွားရေးကွန်ရက်တွေနဲ့ တချို့သော သမိုင်းဝင် နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းတွေမှာ အချိတ်အဆက် ဆုံချက်တွေ (Nodes) ရှိပေမဲ့၊ အားလုံးကို ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ အပေါ်ဆုံးထိပ် (Apex) ဆိုတာမျိုး မရှိနိုင်ပါဘူး။
ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်ခင် အရှေ့တောင်အာရှမှာရှိခဲ့တဲ့ မဏ္ဍလ နိုင်ငံရေးစနစ်တွေ (Mandala Polities) ကိုလည်း ဒါကို စဉ်းစားဖို့ အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ ဒီစနစ်တွေကို ယနေ့ခေတ် လွတ်လပ်တဲ့ ဖက်ဒရယ်စနစ်တွေပါဆိုပြီး စိတ်ကူးယဉ် (Romanticize) လို့တော့ မရဘူးပေါ့။ အဲဒီခေတ်ကလည်း စစ်ပွဲတွေ၊ အခွန်အကောက်တွေ၊ အထောက်အပံ့ပေးမှု (Patronage) တွေ၊ ဂုဏ်သိက္ခာပြိုင်ဆိုင်မှုတွေ၊ ကျွန်ပြုမှုနဲ့ အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေမှုတွေ ရှိခဲ့တာပါပဲ။
ဒါပေမဲ့ အဲဒီစနစ်တွေက နောက်ထပ် သင်ခန်းစာတခုကိုရပါလိမ့်မ။ အာဏာဆိုတာ အမြဲတမ်း နယ်မြေတခုလုံးအပေါ်မှာ တပြေးညီ ပိုင်ဆိုင်ထားတဲ့အရာ မဟုတ်ခဲ့ဘူး ဆိုတာပါပဲ။ တချို့ အာဏာတွေဟာ တထပ်တည်း မကျတဲ့ ဆက်ဆံရေးတွေ၊ အကျိုးစီးပွားတွေ၊ ထုံးတမ်းတွေ၊ ဂုဏ်သိက္ခာနဲ့ အတင်းအကျပ် အာဏာသုံးမှုတွေ ရောယှက်နေတဲ့ ကွန်ရက်တွေကနေတဆင့် ဖြာထွက်ခဲ့တာပါ။
ပညာရှင် တမ်ဘိုင်ယာ (Tambiah) တို့ ဖော်ပြခဲ့တဲ့ မဏ္ဍလ ဒါမှမဟုတ် ဂလက်ဆီပုံစံ နိုင်ငံရေးမှာဆိုရင် ဘုရင်ရဲ့ အာဏာဟာ ခေတ်သစ် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်မှုလို တပြေးညီ မဟုတ်ခဲ့ပါဘူး။ ဗဟိုနဲ့ ကွာဝေးမှု၊ ဒေသခံအင်အား၊ ဆက်ဆံရေးနဲ့ အကျိုးစီးပွားတွေအပေါ် မူတည်ပြီး အာဏာရဲ့ အထူအပါး ကွာခြားခဲ့ပါတယ်။
ဒီသမိုင်းကြောင်းကို ခေတ်သစ်အတွက် တိုက်ရိုက် နမူနာယူဖို့ ပြောတာမဟုတ်ပါဘူး။ အာဏာဆိုတာ ပုံသဏ္ဍာန် တမျိုးတည်းပဲ ရှိရမယ်လို့ ထင်နေတာကို သံသယဝင်ကြည့်ဖို့ ပြောချင်တာပါ။
ကိုလိုနီတွေ မြေပုံဆွဲတာ၊ နယ်နိမိတ်တွေ တင်းမာလာတာ၊ ခေတ်သစ်နိုင်ငံတော်ရဲ့ စာရင်းကောက်တာ၊ စစ်တပ်နဲ့ ဗြူရိုကရေစီ ချဲ့ထွင်တာတွေက အာဏာကို ပိုပြီး နယ်မြေဆန်ဆန်၊ ပိုပြီး တပြေးညီဖြစ်အောင်၊ ပိုပြီး ဗဟိုပြုတဲ့ ပုံစံတခုဆီ ပြောင်းလဲပစ်ခဲ့တယ်။ ဆက်ဆံရေးအရ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဆွဲငင်အား (Gravity) ကနေ တဖြည်းဖြည်း အတင်းအကျပ် ဖိအား (Force) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားခဲ့တာပေါ့။
ခေတ်သစ် ဗြူရိုကရေစီရဲ့ အရေးပါတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်တခုက မျက်နှာလိုက်တာတွေ၊ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ဆက်ဆံရေးတွေအစား စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းတွေနဲ့ အုပ်ချုပ်ဖို့ပါပဲ။ ဘုရင်က သူ့မိတ်ဆွေကို ဆုချမယ့်အစား၊ ရုံးစားပွဲတခုက စာရွက်စာတမ်းကို လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအတိုင်း ဆောင်ရွက်မယ်ပေါ့။ ဒါက တရားမျှတမှုနဲ့ ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်မှုကို တိုးလာစေနိုင်ပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ ပညာရှင် မက်စ်ဝီဘာ (Max Weber) က ခေတ်သစ် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိမှု (Rationalization) ရဲ့ အန္တရာယ်ကို "သံလှောင်အိမ်" (Iron Cage) ဆိုတဲ့ ပုံရိပ်နဲ့ ထင်ထင်ရှားရှား သတိပေးခဲ့ဖူးပါတယ်။ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတွေက လူသားတွေရဲ့ တကယ့်လိုအပ်ချက်တွေထက် ပိုအရေးကြီးလာနိုင်လို့ပါ။ စည်းမျဉ်းကို အကျိုးရှိအောင် ဖန်တီးခဲ့ပေမဲ့၊ နောက်ဆုံးမှာတော့ စည်းမျဉ်းလိုက်နာခြင်း ကိုယ်တိုင်ကပဲ အကျိုးအမြတ်လို ဖြစ်သွားတတ်ပါတယ်။
လုပ်ငန်းတွေ ကြန့်ကြာနေတာတောင် "လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအတိုင်းမို့လို့" ဆိုပြီး လက်ခံစရာ ဖြစ်လာတယ်။ တာဝန်ယူမှုနဲ့ တာဝန်ခံမှုတွေဟာ လုပ်ငန်းစဉ်တွေထဲမှာတင် ပျော်ဝင်ပျောက်ကွယ်သွားနိုင်တယ်။ ဘယ်သူကမှ ဆိုးရွားတဲ့အရာကို မရည်ရွယ်ထားပေမဲ့၊ စနစ်တခုလုံးက ဆိုးရွားတဲ့ ရလဒ်ကို ထုတ်လုပ်ပေးသလို ဖြစ်သွားတတ်တယ်။
ပိုပြီး နက်ရှိုင်းတဲ့ အားနည်းချက်ကတော့ အာရုံခံစားနိုင်စွမ်း (Sensory Capacity) ပါပဲ။
အထက်အောက် အဆင့်ဆင့် အုပ်ချုပ်တဲ့စနစ်တွေ (Hierarchies) ဟာ တုံ့ပြန်မှု ကွင်းဆက် (Feedback loops) တွေကို ဖြတ်တောက်နိုင်ပါတယ်။ အောက်ခြေကနေ ထွက်လာတဲ့ သတင်းအချက်အလက်ဟာ အဆင့်တိုင်းမှာ စစ်ထုတ်ခံရတယ်။ သတင်းဆိုးကို အထက်ကို မပို့ချင်တာ၊ ရုံးစာပုံစံနဲ့ ကိုက်အောင် ပြောင်းပစ်တာ၊ အဆင့်တိုင်းက မိမိအတွက် အန္တရာယ်ကင်းအောင် အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဖွင့်တာတွေကြောင့်၊ အစွန်အဖျားမှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ နာကျင်မှုကို ဗဟိုက အရမ်းနောက်ကျမှ သိရတတ်ပါတယ်။
ခြေထောက်မှာ အနာရင်းနေတာကို ခန္ဓာကိုယ်တခုလုံးဆီ ရောက်လာမှသာ သတိပြုမိတဲ့ ပုံစံမျိုးပေါ့။
ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို အထက်အောက်အဆင့်ဆင့် မဟုတ်ဘဲ အားလုံးပါဝင်တဲ့ ဆိုစီယိုကရက်တစ် (Sociocratic) နဲ့ ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်တဲ့ ဆိုက်ဘာနက်တစ် (Cybernetic) အုပ်ချုပ်ရေး အတွေးအခေါ်တွေကတော့ တခြားဖြစ်နိုင်ချေတွေကို အဆိုပြုထားပါတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာကို စက်ဝိုင်းပုံစံတွေ၊ ကွန်ရက်တွေနဲ့ တုံ့ပြန်မှု ကွင်းဆက်တွေနဲ့ တည်ဆောက်လို့ ရပါတယ်။ သတင်းစကား (Feedback) ကို အထက်ကနေ အောက်၊ အောက်ကနေ အထက်သာမကဘဲ ဘေးတိုက်ချင်းယှဉ်ပြီးလည်း စီးဆင်းစေနိုင်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဗဟိုတခု ရှိနေရင်တောင် သူ့ကို အမိန့်ပေးရာဌာနအဖြစ် မမြင်တော့ပါဘူး။ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ပေးတဲ့ ဆုံချက်တခုအနေနဲ့ပဲ မြင်လာပါမယ်。 အမိန့်ထုတ်တဲ့ ဦးနှောက်မဟုတ်ဘဲ၊ စီးဆင်းမှုတွေကို ချိတ်ဆက်ပေးတဲ့ အချိတ်အဆက် (Node) တခုအနေနဲ့ ပြောင်းလဲသွားတာပေါ့။
ဒါပေမဲ့ ဒီနေရာမှာတင် ရပ်လိုက်လို့ မရသေးပါဘူး။
ဘာလို့လဲဆိုတော့ "ကောင်းမွန်တဲ့ ဗဟို" ကို တည်ဆောက်တာတခုတည်းက အဖြေမဟုတ်သေးလို့ပါပဲ။
ပိုပြီး နက်ရှိုင်းတဲ့ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုလျှော့ချခြင်း (Decentralization) အမြင်မှာဆိုရင် ဗဟိုဟာ တခုတည်း ရှိနေဖို့တောင် မလိုပါဘူး။ ကိစ္စရပ်အပေါ် မူတည်ပြီး မတူညီတဲ့ ဗဟိုတွေ အများကြီး ရှိနိုင်ပါတယ်။ ငွေကြေးအတွက် ဆုံချက်တခု၊ တရားရေးအတွက် နောက်ထပ် ဆုံချက်တခု၊ သဘာဝအရင်းအမြစ်အတွက် ဒေသခံအာဏာတခု၊ ယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ပညာရေးအတွက် လူ့အသိုင်းအဝိုင်းဆိုင်ရာ အာဏာတခု စသဖြင့် အသီးသီး ရှိနိုင်ပါတယ်။
အာဏာဟာ တနေရာတည်းမှာ စုပြုံနေတာမျိုးထက် လိုအပ်တဲ့ အတိုင်းအတာ၊ လိုအပ်တဲ့ အချိန်နဲ့ လိုအပ်တဲ့ လုပ်ငန်းအတွက်သာ စုစည်းပြီးရင် နောက်တဖန် ပြန်ဖြန့်ခွဲနိုင်ရပါမယ်။
အာဏာဆိုတာ ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခွင့် (Reversible) ရှိရပါမယ်။ ပေးအပ်ထားတဲ့ အာဏာကို ပြန်ခေါ်လို့ ရရပါမယ်။ အာဏာအဆင့်တခုဟာ ကိုယ်လုပ်ရမယ့် နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်ပြီး မသိမ်းပိုက်နိုင်အောင် ကန့်သတ်ထားရပါမယ်။ အောက်ခြေမှာတင် ဆုံးဖြတ်နိုင်တဲ့ကိစ္စကို အထက်ကို မဆွဲတင်သင့်ပါဘူး။ အောက်ခြေက မဖြေရှင်းနိုင်တဲ့ ကိစ္စကိုမှသာ ပိုကျယ်ပြန့်တဲ့ အဆင့်ဆီ ပို့သင့်ပါတယ်။
ဒါဟာ အောက်ခြေက လုပ်နိုင်တာကို အောက်ခြေကပဲ လုပ်ခွင့်ပေးရမယ်ဆိုတဲ့ (Subsidiarity) ရဲ့ အရေးပါတဲ့ နိုင်ငံရေးအဓိပ္ပာယ်ပါပဲ။
သမိုင်းတလျှောက်မှာ ဗဟိုရဲ့ အဓိပ္ပာယ်က အမြဲပြောင်းလဲလာခဲ့ပါတယ်။
ရှေးဟောင်းလောကအမြင်တွေမှာ ဗဟိုဟာ ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ စကြဝဠာအစီအစဉ်ကို ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိတယ်။ ဘုရင်ဆိုတာ ကောင်းကင်နဲ့ မြေကြီးကို ချိတ်ဆက်ပေးသူအဖြစ် ယူဆခံခဲ့ရတယ်။ စနစ်ကျနမှုဆိုတာ ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ ဆက်စပ်နေတယ်ပေါ့။
ခေတ်သစ် (Modern) ရောက်လာတော့ ဗဟိုဟာ အင်ဂျင်နီယာတယောက်လို ဖြစ်လာတယ်။ တိုင်းတာတယ်၊ မြေပုံဆွဲတယ်၊ စာရင်းကောက်တယ်၊ စည်းကမ်းသတ်မှတ်တယ်။ စနစ်ကျနမှုဆိုတာ နည်းပညာနဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ပြဿနာ ဖြစ်လာပါတယ်။
ဒီကနေ့ လိုအပ်နေတာကတော့ ဗဟိုကို နောက်ထပ် ပိုကောင်းမယ့် အုပ်စိုးသူအဖြစ် မပြောင်းလဲပစ်ဖို့ပါပဲ။ သူ့ကို ဝန်ဆောင်မှုပေးတဲ့၊ ချိတ်ဆက်ပေးတဲ့၊ လိုအပ်တဲ့အခါ ပေါ်လာပြီး မလိုအပ်တော့တဲ့အခါ ပြန်လျှော့ချလို့ရတဲ့ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဆုံချက်တွေအဖြစ် ပြန်လည်စဉ်းစားဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။
ဗဟိုဟာ ကြားပွဲစားတယောက်လိုလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ တရားဥပဒေဆိုင်ရာ အခြေခံစံနှုန်းတွေ၊ ငွေကြေး၊ အပြန်အလှန်ကာကွယ်ရေးနဲ့ အငြင်းပွားမှု ဖြေရှင်းရေးတွေကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒေသတွေ၊ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတွေနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဘဝကို ဝင်ရောက်အစားထိုးပြီး မောင်းနှင်ပေးဖို့တော့ မလိုအပ်ပါဘူး။
အရေးကြီးတာက ဗဟိုတခုကို အခြားဗဟိုတခုနဲ့ အစားထိုးပစ်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ အာဏာကို ဗဟိုချက်များစွာ ရှိနေအောင် (Polycentric) ဖန်တီးဖို့ပါပဲ။
ဗဟိုတွေ အများကြီး ရှိနိုင်ပါတယ်။ သူတို့ဟာ တခုနဲ့တခု အပြန်အလှန် ထိန်းညှိနိုင်ပါတယ်။ လုပ်ပိုင်ခွင့်တွေ ထပ်နေတဲ့ နေရာတွေမှာ ဆွေးနွေးရပါမယ်။ ပြန်ပြီး ညှိနှိုင်းရပါမယ်။ ဘယ်ဆုံချက်တခုကိုမှ အမြဲတမ်း အထွတ်အထိပ် မဖြစ်သွားစေဖို့ အဖွဲ့အစည်းတွေက ကာကွယ်ရပါမယ်။
ဒါဟာ အာဏာအပေါ်မှာ တင်ထားတဲ့ လျှို့ဝှက်ဆန်းကြယ်မှုတွေကို ဖယ်ရှားပစ်လိုက်တာပါပဲ။
အာဏာပိုင်ဆိုတာ ဘုရားသခင် မဟုတ်ပါဘူး။ အာဏာပိုင်ဆိုတာ အုပ်ထိန်းသူလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ သူဟာ လုပ်ငန်းတခုကို တာဝန်ယူထားတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတခု သက်သက်ပါပဲ။
တာဝန်ပျက်ကွက်ခဲ့ရင် မေးခွန်းထုတ်နိုင်ရမယ်။ တာဝန်ခံခိုင်းနိုင်ရမယ်။ တရားစွဲနိုင်ရမယ်။ ပြန်လည်ပြင်ဆင်နိုင်ရမယ်။ လိုအပ်ရင် အာဏာကို ပြန်ရုပ်သိမ်းနိုင်ရပါမယ်။ ဘုရားသခင်လို အရှိန်အဝါမျိုး မရှိသင့်ပါဘူး။ အထွတ်အမြတ် အာဏာပိုင်ဆိုတာမျိုး မရှိသင့်ပါဘူး။ တာဝန်ခံရတဲ့ အာဏာမျိုးပဲ ရှိသင့်ပါတယ်။
မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ဝမ်းနည်းစရာ အဖြစ်အပျက်က ဗဟိုရှိနေတာ သက်သက်မဟုတ်ပါဘူး။ ဗဟိုကို ကိုးကွယ်လာကြတာပါပဲ။
အာဏာကို ဗဟိုချုပ်ကိုင်ခဲ့တယ်။ ဗဟိုကို ကိုယ်ကျင့်တရားအရ အမြင့်ဆုံးနေရာလို့ သတ်မှတ်ခဲ့တယ်။ နိုင်ငံရေးကို စစ်ရေးပုံစံနဲ့ ပြန်တည်ဆောက်ခဲ့တယ်။ အမိန့်နာခံတာကို စည်းလုံးညီညွတ်မှုလို့ အမည်တပ်ခဲ့တယ်။ ကွဲပြားစုံလင်မှုဆိုတာကို အရင်းအမြစ်တခုအဖြစ် မမြင်ဘဲ ခြိမ်းခြောက်မှုတခုလို့ သဘောထားခဲ့ကြတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုတာ တဖြည်းဖြည်းနဲ့ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်ရေး ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။
ဖက်ဒရယ် အနာဂတ်တခုအတွက် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြောင်းလဲတာတခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ အတွေးအခေါ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲ (Philosophical Shift) လိုအပ်ပါတယ်။
ဗဟိုကို လျှို့ဝှက်ဆန်းကြယ်တဲ့ အထွတ်အမြတ်နေရာကနေ ဆွဲချပြီး အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure) တခုအနေနဲ့ ပြန်လည်စဉ်းစားရပါမယ်。 ဒေသတွေနဲ့ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတွေကို ဗဟိုရဲ့ အုပ်ထိန်းမှု လိုအပ်နေတဲ့ နိုင်ငံရေးကလေးငယ်တွေလို မမြင်တော့ဘဲ၊ ကိုယ်ပိုင်အသိပညာ၊ ဆုံးဖြတ်ခွင့်နဲ့ တာဝန်ရှိတဲ့ နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းတွေအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုပေးရပါမယ်။
စည်းလုံးညီညွတ်မှုဆိုတာ အမိန့်ပေးလို့ ရတဲ့အရာ မဟုတ်ပါဘူး။ ချိတ်ဆက်မှု၊ အပြန်အလှန် မှီခိုမှု၊ ညှိနှိုင်းမှုနဲ့ စီးဆင်းလည်ပတ်မှု (Circulation) တွေကနေတဆင့် တည်ဆောက်ရတာပါ။
ဒီကနေ့ မြန်မာနိုင်ငံဟာ ခေတ်နှစ်ခုကြားမှာ ပိတ်မိနေပါတယ်။ ကိုလိုနီခေတ် ပိရမစ်ပုံစံကို ခေတ်သစ် ထောက်လှမ်းရေး၊ စာရင်းကောက်တာနဲ့ နည်းပညာဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်ရေးစနစ်တွေနဲ့ ပေါင်းစပ်ထားပါတယ်။ တရားဝင်မှု (Legitimacy) အားနည်းပေမဲ့ ထိန်းချုပ်မှုကိုတော့ တိုးချဲ့ထားတယ်။ ယုံကြည်မှု မရှိပေမဲ့ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုကိုပဲ ဖြေရှင်းချက်အဖြစ် ပြန်သုံးနေကြတယ်။
ဒါကြောင့် ကျွန်တော်တို့ လုပ်ရမယ့်အလုပ်က ပိုကောင်းတဲ့ အုပ်စိုးသူကို ရှာဖွေဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ အာဏာရဲ့ ပုံသဏ္ဍာန်ကို ပြန်လည်ပုံဖော်ဖို့ပါပဲ။
မေးရမယ့် မေးခွန်းက ဗဟိုရှိသင့်သလား၊ မရှိသင့်ဘူးလား ဆိုတာထက် ပိုခက်ပါတယ်။ ဘယ်လို အာဏာကို ဘယ်လောက်အတိုင်းအတာအထိ စုစည်းမှာလဲ။ ဘယ်လောက်ကြာကြာ စုစည်းမှာလဲ။ ဘယ်လို ရည်ရွယ်ချက်အတွက် စုစည်းမှာလဲ။ ဘယ်သူက အဲဒီအာဏာကို ပြန်ခေါ်ပိုင်ခွင့် ရှိမလဲ။ ဘယ်သူက ငြင်းပယ်နိုင်မလဲ။ အလွဲသုံးစားလုပ်ရင် ဘယ်သူက ရပ်တန့်နိုင်မလဲ။ အာဏာစုစည်းမှုက မိမိကိုယ်ကို အမြဲတမ်းအာဏာရှင်အဖြစ် ပြောင်းလဲမသွားအောင် ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲ။
ဖက်ဒရယ်အနာဂတ်ရဲ့ အဓိကမေးခွန်းဟာ ဗဟိုကို ဖျက်ပစ်မလား ဆိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဗဟိုကို အထွတ်အမြတ် မဖြစ်စေဘဲ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာပါပဲ။
မင်းကောင်းမင်းမြတ် တပါးကို ထိုင်မျှော်လင့်နေတာထက်၊ လူသားတွေဟာ မှားတတ်တယ်၊ အာဏာယစ်မူးတတ်တယ်၊ အဖွဲ့အစည်းတွေဟာ ယိုယွင်းပျက်စီးတတ်တယ် ဆိုတဲ့ အခြေအနေကို ကြိုတင်လက်ခံထားတဲ့ စနစ်တခု လိုအပ်ပါတယ်။
လူကောင်းတယောက်အပေါ် မှီခိုရတဲ့ နိုင်ငံရေးထက်၊ အာဏာကို ဖြန့်ခွဲနိုင်တဲ့၊ ပြန်ခေါ်နိုင်တဲ့၊ စိန်ခေါ်နိုင်တဲ့၊ ပြင်ဆင်နိုင်တဲ့ နိုင်ငံရေးကို လိုအပ်တာပါ။
အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသင့်တာဟာ "ဗဟို" မဟုတ်ပါဘူး။ အာဏာကို "ပြန်လည်ညှိနှိုင်းနိုင်ခွင့်" သာ ဖြစ်ပါတယ်။